Nederland groeit. De bevolking groeit, de woningvraag groeit, de ruimteclaims groeien. Maar de ruimte zelf groeit niet mee. Steeds vaker botsen woningbouw, landbouw, natuur, energie en water op dezelfde vierkante meters. Dat dwingt tot een ongemakkelijke conclusie: groei alleen kan niet langer het uitgangspunt zijn. Als Nederland feitelijk één grote stad is geworden, dan moeten we misschien ook leren denken als één stedelijk systeem. En dan ontstaat een fundamentele vraag: wie ontwerpt die stad eigenlijk?
Nederland als één stad
Enkele jaren geleden introduceerde ik in een blog het idee van Nederstad: het perspectief dat Nederland feitelijk functioneert als één samenhangende stad. Niet één compacte metropool, maar een netwerk van steden, dorpen, infrastructuur en landschappen die economisch en sociaal sterk met elkaar verweven zijn. Wie dagelijks door het land reist — van Zwolle naar Utrecht, van Eindhoven naar Amsterdam — merkt dat de grenzen tussen afzonderlijke steden steeds minder bepalend zijn.
Dit idee is overigens niet nieuw. Planologen spreken al langer over polycentrische stedelijke regio’s: gebieden waarin meerdere steden samen functioneren als één stedelijk systeem. De Britse stedenbouwkundige Peter Hall beschreef dit al in de jaren tachtig in zijn studies naar Europese stedelijke regio’s (Cities of Tomorrow, 1988).
Maar het perspectief van Nederland als stad doet nog iets anders: het verandert onze blik. Als Nederland één stedelijk systeem vormt, kunnen we ruimtelijke vraagstukken niet meer alleen lokaal bekijken. Dan worden mobiliteit, wonen, energie, landbouw en natuur vraagstukken van het geheel.
Nederland als één stedelijk systeem waar wonen, werken, energie, water, natuur en landbouw samenkomen.
De vanzelfsprekendheid van groei staat onder druk
Lang was groei het impliciete uitgangspunt van ruimtelijke ontwikkeling. Meer woningen, verbeterde infrastructuur en een aanzienlijke toename van economische activiteiten werden gezien als duidelijke en positieve tekenen van vooruitgang. Dit uitgangspunt, dat altijd als vanzelfsprekend werd beschouwd, begint echter te verschuiven naar een nieuw en uitdagender paradigma.
Recent hebben de voorzitters van de Nederlandse Vereniging voor Tuin- en Landschapsarchitectuur (NVTL) en de Beroepsvereniging van Nederlandse Stedenbouwkundigen en Planologen (BNSP) gewezen op het feit dat alleen groei geen optie meer is in ons huidige tijdsgewricht. De beschikbare ruimte in Nederland is simpelweg te beperkt om eindeloos maatschappelijke claims op elkaar te stapelen zonder de gevolgen te overzien (bron: Stadszaken, 2026).
Woningbouw, bedrijfslocaties, energietransitie, waterberging, natuurherstel en landbouw strijden op een steeds intensievere wijze om dezelfde kostbare vierkante meters. Wanneer we Nederland beschouwen als een Nederstad, verandert de vraag van hoeveel we groeien naar de meer kritische vraag waar en op welke manier we daadwerkelijk groeien. Groei wordt daardoor een complexe ontwerpopgave, in plaats van een vanzelfsprekendheid of een gemakkelijke oplossing voor al onze uitdagingen.
Groei vraagt ruimte. Maar wie krijgt welke vierkante meter?
De paradox van de Nederlandse ruimtelijke ordening
Nederland heeft wereldwijd een indrukwekkende en wijdverbreide reputatie opgebouwd op het gebied van ruimtelijke planning en organisatie. Van de monumentale Zuiderzeewerken tot de moderne Vinex-wijken: het landschap is in hoge mate en op diverse manieren vormgegeven door goed doordacht ontwerp. Tegelijkertijd is de besluitvorming verdeeld over verschillende overheidslagen, waaronder het rijk, provincies, regio’s, gemeenten en waterschappen, wat een complex geheel vormt.
Deze verdeling creëert een intrigerende, soms uitdagende spanning. Uitdagingen, zoals de noodzakelijke klimaatadaptatie, woningbouwprojecten en de energietransitie, worden steeds urgenter en overschrijden vaak de schaal van individuele gemeenten. Tegelijkertijd blijven veel van deze belangrijke besluitvormingen lokaal georganiseerd, wat de noodzaak van samenwerking benadrukt.
De Amerikaanse politicoloog Elinor Ostrom beschreef dit complexe systeem als polycentrisch bestuur: een unieke structuur waarin meerdere bestuurslagen gezamenlijk een complex systeem aansturen en beheren (bron: Nobelprijslezing 2009). Dit resulteert in een netwerk van besluitvorming in plaats van slechts één centraal sturingspunt. Voor Nederstad betekent dit wellicht dat ruimtelijke ontwikkeling minder lijkt op een hiërarchie en meer op een harmonieuze dans tussen bestuurslagen, waarbij samenwerking essentieel is voor succes.
Ruimtelijke ordening is geen piramide.
Het is een dans tussen bestuurslagen.
Denken vanuit 2100
Ruimtelijke keuzes werken lang door en hebben vaak invloed gedurende een periode die veel langer is dan we ons doorgaans realiseren. Een woonwijk, spoorlijn of dijk kan soms een eeuw lang bepalen hoe een bepaald gebied functioneert en evolueert. Toch worden veel belangrijke beslissingen in de praktijk vaak genomen vanuit een relatief korte tijdshorizon, wat kan leiden tot suboptimale uitkomsten op de lange termijn.
Steeds meer denkers, beleidsmakers en academici pleiten daarom voor een vernieuwde focus op langetermijndenken in ruimtelijke ontwikkeling. De Franse filosoof Bruno Latour stelde dat politiek opnieuw zou moeten leren denken vanuit de dieper liggende relatie tussen mens, aarde en de lange tijdlijnen die daar mee gemoeid zijn (Down to Earth, 2018). Ik onderschrijf die visie van harte en vind het van groot belang om deze visie breder te verspreiden en te implementeren.
Een Nederstad-benadering zou daarom kunnen beginnen bij een eenvoudig te stellen vraag: Hoe moet Nederland functioneren in het jaar 2100? Vanuit een zo’n verkennende tijdshorizon kun je vervolgens in terugwerkende kracht redeneren en plannen maken:
-
Wat moet er rond 2050 bereikt zijn om de gestelde doelen te realiseren?
-
En welke keuzes zijn op vandaag de meest verstandige en doordachte om dit te bewerkstelligen?
Langetermijndenken betekent dus niet passief wachten met handelen, maar juist bewuster kiezen en vroegtijdig anticiperen op toekomstige ontwikkelingen. Het vereist een actieve betrokkenheid en inzet voor duurzame oplossingen die verder reiken dan de huidige generatie.
Hoe moet Nederland functioneren in 2100? Vanuit dat toekomstbeeld maken we vandaag betere ruimtelijke keuzes.
Wie houdt het grotere plaatje van Nederstad voortdurend in beeld?
Wanneer Nederland functioneert als één stedelijk systeem, rijst een cruciale vraag: wie bewaakt het ontwerp van het geheel?
Gemeenten creëren hun eigen buurten, wijken en werkgebieden, terwijl provincies zich richten op regionale structuren en het Rijk nationale ambities en de ruimtelijke relaties met onze buurlanden definieert. Samen vormen al deze keuzes uiteindelijk de toekomstbestendige ruimtelijke inrichting van Nederstad.
De Amerikaanse stedenbouwkundige Jane Jacobs beschreef steden als complexe ecosystemen waarin talloze processen gelijktijdig plaatsvinden (The Death and Life of Great American Cities, 1961). Deze dynamiek is wellicht nog duidelijker zichtbaar in een land dat feitelijk één stedelijk systeem vormt, zeker in mondiaal perspectief.
De vraag richt zich dus niet alleen op wie beslist, maar, belangrijker nog, wie het totaaloverzicht bewaart. En misschien nog fundamenteler: nu Nederland als één stad functioneert, wat is er dan echt nodig om weloverwogen keuzes te maken tussen de verschillende lagen, die verder reiken dan alleen de politiek van de korte termijn?
Boeiende blog? Lees dan ook >>
Nederland werkt steeds meer als één stad. Maar wie bewaakt het grotere geheel van ruimtelijk Nederstad?