Stadsfilosofische Blog

In deze derde aflevering van deze serie over stedelijke oorsprong verschuif ik het perspectief. Na eerdere blogs zoals "Waarom steden bestaan: de stad als antwoord" en "De stad als belofte en bedreiging", nu een nieuw perspectief. Dit keer ligt de focus niet op de fysieke vorm of de ervaring, maar op de onzichtbare laag die deze elementen mogelijk maakt: informatie, communicatie en administratie.

Nederland groeit. De bevolking groeit, de woningvraag groeit, de ruimteclaims groeien. Maar de ruimte zelf groeit niet mee. Steeds vaker botsen woningbouw, landbouw, natuur, energie en water op dezelfde vierkante meters. Dat dwingt tot een ongemakkelijke conclusie: groei alleen kan niet langer het uitgangspunt zijn. Als Nederland feitelijk één grote stad is geworden, dan moeten we misschien ook leren denken als één stedelijk systeem. En dan ontstaat een fundamentele vraag: wie ontwerpt die stad eigenlijk?

Ik beschouw steden als levendige, bijna organische systemen die zich voortdurend ontwikkelen. Vanuit dit perspectief, als metafoor voor de stad, verken ik in deze blog het bewustzijn van stedelijke omgevingen.

In een recente en uitgebreide themastudie laat ING zien dat ruim een kwart van de 65-plussers aangeeft te willen verhuizen, terwijl ongeveer slechts 4% zich daadwerkelijk de moeite getroost om de stap te zetten. Citaat uit deze studie: 

Voor velen is de auto geen luxe, maar een vanzelfsprekendheid in het dagelijks leven. De plek waar die auto staat — bij voorkeur voor de deur — voelt als een zekerheid: je komt thuis zonder te hoeven zoeken, je hebt altijd een plek tot je beschikking, en je behoudt controle over je tijd. Dit is een diep menselijke ervaring. Rationeel kunnen we begrijpen dat ruimte schaars is, maar emotioneel voelt een parkeerplek als "van mij", ook al is deze juridisch openbaar.

In het eerste deel van deze reeks keek ik naar de oorsprong van steden als antwoord op menselijke kwetsbaarheid. Niet als toevallig bijproduct van beschaving, maar als bewuste keuze: samenleven op een klein oppervlak om onzekerheid te delen.

Bijna tien jaar geleden ontwikkelde ik de theorie van individueel zwermen. De kern daarvan is eenvoudig, maar ongemakkelijk: mensen ervaren zichzelf als autonome individuen, terwijl hun gedrag zich in de praktijk opvallend collectief vormt. Keuzes die we beleven als persoonlijk – in de kleding die we dragen, hoe we ons verplaatsen of welke technologie we gebruiken – blijken achteraf vaak verrassend voorspelbaar. Juist die spanning tussen ervaren autonomie en zichtbaar collectief gedrag vormt het vertrekpunt van deze theorie.

In 2019 schreef ik een korte blog over wonderlijke getallen, naar aanleiding van een boek over de wiskunde van de oude Egyptenaren. Wat mij toen raakte, was niet zozeer een exotisch verleden of verborgen kennis, maar het ongemak dat ik voelde bij ons eigen huidige vanzelfsprekende rekenen. Hun wiskunde leek zich te onttrekken aan onze logica, terwijl ze er complete samenlevingen, steden en landschappen mee ordenden en vormgaven.

Over de herontdekking van de buurtplek

Wie over steden nadenkt, kijkt al snel vooruit: naar verdichting, mobiliteit, energie en nieuwe technologieën. Maar om te begrijpen waar steden naartoe bewegen, is het minstens zo nodig om terug te kijken. In deze reeks verken ik de oorsprong van steden. Niet uit nostalgie, maar uit nieuwsgierigheid naar de principes die aan hun ontstaan ten grondslag liggen.

De nieuwste video's van humanoïde robots die wandelen, tillen en samenwerken met mensen voelen anders aan dan eerdere technologische ontwikkelingen. Niet omdat robots op zichzelf nieuw zijn, maar omdat deze robots een lichaam hebben. Ze bewegen zich door ruimtes op een manier die opvallend veel lijkt op hoe wij dat doen: rechtop, met armen die vrij bewegen en in een constante, vloeiende balans. Dit roept niet alleen een gevoel van bewondering en verwondering op, maar schuurt ook op een dieper, bijna ongemakkelijk niveau dat ons aan het denken zet over hun plaats in de wereld.

Het faillissement van Vroom & Dreesmann heeft in veel Nederlandse binnensteden nog steeds een zichtbare impact. Leegstaande warenhuizen, veranderende winkelstraten en een verschuiving in het stedelijke leven zijn daar duidelijke voorbeelden van. Dit is geen toeval.