Stadsfilosofische Blog

Een jaar geleden schreef ik over slimme ruimte en dubbelfuncties. De kernvraag was simpel en tegelijk lastig: wordt de stad slimmer voor haar bewoners, of vooral voor het imago van bestuurders en technologieleveranciers? Ik concludeerde toen dat veel dubbelfuncties bleven steken in de pilotfase. Leuk voor de foto, weinig impact op het gebruik.

Dat klinkt als een open deur... maar het is precies wat het nieuwste brede-welvaartsonderzoek van Rabobank en Universiteit Utrecht laat zien. De brede welvaart in Nederland staat op het hoogste niveau sinds de eerste meting in 2003. Mensen zijn gelukkiger, tevredener, en verdienen meer. Maar niet overal evenveel.

Twee mensen lopen over hetzelfde plein. Dezelfde bank, dezelfde lantaarnpaal, dezelfde verharding. De ene ziet een plek om uit te rusten. De ander ziet een plek om snel doorheen te lopen. Niemand van de twee staat ernaast met een fout antwoord... ze zien gewoon, letterlijk, iets anders.

Stel: je moet een pakje suiker halen. De supermarkt is 600 meter verderop. Je pakt... de autosleutels. Maar waarom zou je de auto nemen voor zo'n korte afstand?

Loop op een hoogzomerse middag een willekeurige binnenstad in en je ziet ineens gebeuren wat elke gebiedsvisie of ontwerp belooft. Terrassen zitten vol, kinderen rennen door de fontein op het plein, mensen liggen in het gras van het dichtstbijzijnde park. Het is precies het beeld dat renders je altijd al voorspiegelen: een stad die altijd bloeit, altijd lacht, altijd zon heeft. Voor een paar weken per jaar is dat beeld ineens geen fantasie meer, maar realiteit.

Drie procent van Nederland heeft ze allemaal. Een witte huid, man, een hetero geaardheid, minstens één ouder met geld of status en in Nederland geboren, een vwo-diploma, een universitaire graad. Journalist Joris Luyendijk noemt het de zeven vinkjes... een select gezelschap dat al decennia bepaalt wat normaal is, simpelweg omdat zij nooit hoeven aan te passen. Iedereen past zich aan hen aan.

Ik heb al meer dan tien jaar glasvezel. Eerst in Amsterdam, nu ook in Zwolle. Voor mij vanzelfsprekend, bijna onzichtbaar geworden. Zoals stromend water of elektriciteit: ik denk er vrijwel niet meer over na.

We zijn er goed in: een problemen oplossen en het meteen op een voetstuk plaatsen. Dit is dé oplossing! Maar wat als het probleem over tien jaar anders heet, of zelfs verdwenen is? Dan staat er 'een monument' voor iets wat we niet meer nodig hebben... en weten we niet hoe we het weer kunnen aanpassen.

In 1989 introduceerde de Franse geograaf Roger Brunet een concept dat Europa voor het eerst als samenhangend stedelijk geheel in kaart bracht. Van Manchester en Birmingham, via Londen, de Randstad, de Vlaamse Ruit en het Ruhrgebied, door naar Frankfurt, Zürich en uiteindelijk Milaan en Turijn. Die boog van verstedelijking noemde hij de blauwe banaan.

Rij door een willekeurige uitbreidingswijk. Het maakt niet uit welke, je ziet vrijwel overal buiten de vier grote steden van Nederland hetzelfde. Rij na rij rijtjeswoningen, twee-onder-een-kappers, af en toe een vrijstaand huis. Een schommel of trampoline in de tuin, drie slaapkamers en een oprit en soms een garage voor de tweede of derde auto (of opslag van al onze spullen).

Zo’n dertien jaar geleden vertelde ik over 3D printen als de derde industriële revolutie. Over hoe loodsen zouden verdwijnen, hoe de consument producent zou worden, hoe steden fysiek zouden veranderen omdat de logistiek van import en opslag overbodig werd. Niet als sciencefiction, maar als reële verwachting voor de nabije toekomst.

Zo'n tien jaar geleden gebruikte ik in mijn lessen over stedelijke ontwikkeling een kaartje. Een simpele visualisatie die liet zien hoeveel stroom datacenters in Nederland verbruikten: grofweg vergelijkbaar met 200.000 huishoudens. Ik gebruikte het om studenten bewust te maken van hun eigen bijdrage... voor elke foto die ze deelden, elk YouTube-filmpje, elk berichtje staat ergens een server te draaien. Niets is gratis in energietermen. Het kaartje deed zijn werk: het kwam binnen bij de studenten.