Stadsfilosofische Blog

In het eerste deel van deze reeks keek ik naar de oorsprong van steden als antwoord op menselijke kwetsbaarheid. Niet als toevallig bijproduct van beschaving, maar als bewuste keuze: samenleven op een klein oppervlak om onzekerheid te delen.

Bijna tien jaar geleden ontwikkelde ik de theorie van individueel zwermen. De kern daarvan is eenvoudig, maar ongemakkelijk: mensen ervaren zichzelf als autonome individuen, terwijl hun gedrag zich in de praktijk opvallend collectief vormt. Keuzes die we beleven als persoonlijk – in de kleding die we dragen, hoe we ons verplaatsen of welke technologie we gebruiken – blijken achteraf vaak verrassend voorspelbaar. Juist die spanning tussen ervaren autonomie en zichtbaar collectief gedrag vormt het vertrekpunt van deze theorie.

In 2019 schreef ik een korte blog over wonderlijke getallen, naar aanleiding van een boek over de wiskunde van de oude Egyptenaren. Wat mij toen raakte, was niet zozeer een exotisch verleden of verborgen kennis, maar het ongemak dat ik voelde bij ons eigen huidige vanzelfsprekende rekenen. Hun wiskunde leek zich te onttrekken aan onze logica, terwijl ze er complete samenlevingen, steden en landschappen mee ordenden en vormgaven.

Over de herontdekking van de buurtplek

Wie over steden nadenkt, kijkt al snel vooruit: naar verdichting, mobiliteit, energie en nieuwe technologieën. Maar om te begrijpen waar steden naartoe bewegen, is het minstens zo nodig om terug te kijken. In deze reeks verken ik de oorsprong van steden. Niet uit nostalgie, maar uit nieuwsgierigheid naar de principes die aan hun ontstaan ten grondslag liggen.

De nieuwste video's van humanoïde robots die wandelen, tillen en samenwerken met mensen voelen anders aan dan eerdere technologische ontwikkelingen. Niet omdat robots op zichzelf nieuw zijn, maar omdat deze robots een lichaam hebben. Ze bewegen zich door ruimtes op een manier die opvallend veel lijkt op hoe wij dat doen: rechtop, met armen die vrij bewegen en in een constante, vloeiende balans. Dit roept niet alleen een gevoel van bewondering en verwondering op, maar schuurt ook op een dieper, bijna ongemakkelijk niveau dat ons aan het denken zet over hun plaats in de wereld.

Het faillissement van Vroom & Dreesmann heeft in veel Nederlandse binnensteden nog steeds een zichtbare impact. Leegstaande warenhuizen, veranderende winkelstraten en een verschuiving in het stedelijke leven zijn daar duidelijke voorbeelden van. Dit is geen toeval.

Blik vooruit op de stad van 2035: geen voorspelling, maar een poging om richting te geven in een dynamische en veranderende wereld. Vijf blijvende trends die – naar mijn inschatting – de ruimtelijke ontwikkeling van Nederlandse steden zullen vormgeven. 

In deze korte dagen merk ik hoe vanzelf reflectie zich aandient. Buiten wordt het eerder donker, binnen zoeken we licht. Juist dan ervaar ik scherp de paradox die ik eerder omschreef als beter en slechter dan ooit. Wie om zich heen kijkt, ziet warmte, betrokkenheid en prachtige initiatieven in steden en buurten. Tegelijkertijd is één blik op het nieuws genoeg om dat beeld te kantelen. Hoop en onrust bestaan naast elkaar. Niet als tegenstelling die je kunt oplossen, maar als spanning die je moet leren verdragen.

Aan het eind van het jaar kijken we vaak terug op wat er in twaalf maanden is veranderd, een moment van reflectie waarin we successen vieren en lessen trekken uit uitdagingen. Maar steden bewegen in een ander ritme, een ritme dat zich niet laat vangen in de korte periodes waarmee wij onze kalender indelen. Hun echte verschuivingen worden pas echt zichtbaar wanneer we verder uitzoomen: niet één jaar, maar een heel decennium vol transformaties en subtiele veranderingen.

In 2017 schreef ik een blog met de titel "Mismatch". Hierin beschreef ik hoe we als mens biologisch nog grotendeels afgestemd zijn op een wereld van duizenden jaren geleden, terwijl we nu leven in een technologische realiteit die steeds sneller, complexer en veeleisender wordt.

We hebben eeuwenlang geleerd om naar steden te kijken alsof het machines waren. Rechte lijnen, vaste functies, duidelijke scheidingen tussen wonen, werken en verkeer. Deze machine-metafoor paste bij de industriële revolutie en vormde het denken van Le Corbusier, de verkeerskunde van de jaren ’60 en de rationele blauwdrukken van de naoorlogse ruimtelijke ordening.