Stadsfilosofische Blog

Wie over steden nadenkt, kijkt al snel vooruit: naar verdichting, mobiliteit, energie en nieuwe technologieën. Maar om te begrijpen waar steden naartoe bewegen, is het minstens zo nodig om terug te kijken. In deze reeks verken ik de oorsprong van steden. Niet uit nostalgie, maar uit nieuwsgierigheid naar de principes die aan hun ontstaan ten grondslag liggen.

De nieuwste video's van humanoïde robots die wandelen, tillen en samenwerken met mensen voelen anders aan dan eerdere technologische ontwikkelingen. Niet omdat robots op zichzelf nieuw zijn, maar omdat deze robots een lichaam hebben. Ze bewegen zich door ruimtes op een manier die opvallend veel lijkt op hoe wij dat doen: rechtop, met armen die vrij bewegen en in een constante, vloeiende balans. Dit roept niet alleen een gevoel van bewondering en verwondering op, maar schuurt ook op een dieper, bijna ongemakkelijk niveau dat ons aan het denken zet over hun plaats in de wereld.

Het faillissement van Vroom & Dreesmann heeft in veel Nederlandse binnensteden nog steeds een zichtbare impact. Leegstaande warenhuizen, veranderende winkelstraten en een verschuiving in het stedelijke leven zijn daar duidelijke voorbeelden van. Dit is geen toeval.

Blik vooruit op de stad van 2035: geen voorspelling, maar een poging om richting te geven in een dynamische en veranderende wereld. Vijf blijvende trends die – naar mijn inschatting – de ruimtelijke ontwikkeling van Nederlandse steden zullen vormgeven. 

In deze korte dagen merk ik hoe vanzelf reflectie zich aandient. Buiten wordt het eerder donker, binnen zoeken we licht. Juist dan ervaar ik scherp de paradox die ik eerder omschreef als beter en slechter dan ooit. Wie om zich heen kijkt, ziet warmte, betrokkenheid en prachtige initiatieven in steden en buurten. Tegelijkertijd is één blik op het nieuws genoeg om dat beeld te kantelen. Hoop en onrust bestaan naast elkaar. Niet als tegenstelling die je kunt oplossen, maar als spanning die je moet leren verdragen.

Aan het eind van het jaar kijken we vaak terug op wat er in twaalf maanden is veranderd, een moment van reflectie waarin we successen vieren en lessen trekken uit uitdagingen. Maar steden bewegen in een ander ritme, een ritme dat zich niet laat vangen in de korte periodes waarmee wij onze kalender indelen. Hun echte verschuivingen worden pas echt zichtbaar wanneer we verder uitzoomen: niet één jaar, maar een heel decennium vol transformaties en subtiele veranderingen.

In 2017 schreef ik een blog met de titel "Mismatch". Hierin beschreef ik hoe we als mens biologisch nog grotendeels afgestemd zijn op een wereld van duizenden jaren geleden, terwijl we nu leven in een technologische realiteit die steeds sneller, complexer en veeleisender wordt.

We hebben eeuwenlang geleerd om naar steden te kijken alsof het machines waren. Rechte lijnen, vaste functies, duidelijke scheidingen tussen wonen, werken en verkeer. Deze machine-metafoor paste bij de industriële revolutie en vormde het denken van Le Corbusier, de verkeerskunde van de jaren ’60 en de rationele blauwdrukken van de naoorlogse ruimtelijke ordening.

Elke werkdag loop ik zo’n vijftien minuten door Zwolle naar mijn werk. In die korte tijd zie ik de stad wakker worden. Keukens gaan aan, gordijnen schuiven open, ergens slaat een busdeur dicht, winkels maken zich klaar voor de dag... Op zaterdagochtend — als ik heerlijke warme croissants haal — is het ritme anders, maar niet minder voelbaar: een bezorger die al bezig is, een koffietentje dat stoelen buiten zet, iemand die zijn hond uitlaat langs nog donkere ramen. Het zijn voorbereidende bewegingen, een soort inademing van de stad.

Hoe leegstand boven winkels kansen biedt voor wonen, werken en een levendiger binnenstad

Het beeld is bijna futuristisch: je parkeert je auto, klapt een klepje in de stoep open, en laadt direct op. Geen wirwar van kabels over de stoep, geen lelijke laadpalen die de straat domineren, maar een subtiel systeem dat bijna onzichtbaar is. Toch zijn er in Nederland nog geen gemeenten die daadwerkelijk experimenteren met echt stoepladen. Voorlopig blijft het beperkt tot oplossingen zoals kabelgoottegels of kabelgoten.

‘Betaalbaar bouwen’ blijft een van de meest gebruikte woorden in de woningbouw. Overheden (Rijk, provincie en gemeenten) hanteren vaak het uitgangspunt dat tweederde van de nieuwbouw betaalbaar moet zijn. Een begrijpelijk en bestuurlijk hanteerbaar streven.