De eerste steden ontstonden niet zo zeer uit ambitie, ze ontstonden vooral uit noodzaak. Ze waren vooral bescherming tegen "buiten" en opslag van overschot aan voedsel en materialen. En, misschien wel het belangrijkst: een plek om samen te komen.
Deze drie waarden, veiligheid, overschot en ontmoeting, liggen aan de basis van elke stad die we kennen. Lewis Mumford beschrijft in The City in History hoe de stad eerst "magneet" was en pas daarna "container"... mensen kwamen samen rond een graf, een heiligdom, een verhaal, lang voordat er sprake was van vaste bewoning.
Maar zijn dit tijdloze waarden, of verschuiven ze mee met de tijd? En waar zie je dat terug in de stad zelf?
De stad verandert voortdurend, maar bescherming, overvloed en ontmoeting zoeken telkens een nieuwe ruimtelijke vorm
De agora als antwoord
Aristoteles zag de polis niet zo zeer als overlevingsmachine, maar vooral als de plek waar het goede leven ontstaat. Niet in isolatie, maar in het gesprek met de ander. In zijn Politica is de mens van nature een wezen dat bestemd is om in de polis te leven... met een (publieke) dialoog als het hoogste gesprek over hoe we samen willen leven.
Ruimtelijk zie je dat direct op een dubbele manier terug. De agora en het forum waren de plek van handel en publiek debat tegelijk, een marktplein dat ook rechtszaal en vergaderplek was. Maar ernaast stond, letterlijk hoger op de heuvel, de tempel. Het economische en het spirituele samenkomen lagen in de oudheid dus fysiek naast elkaar: beneden de ruil van goederen, boven de ruil van betekenis.
De stad begon waar handel, debat en betekenis elkaar ontmoetten: de agora onder, de tempel boven
De markt en de kerktoren
In de middeleeuwse stad zet die tweedeling zich voort, maar dan geconcentreerd rond twee gebouwen die je in bijna elke oude Nederlandse binnenstad nog kunt aanwijzen: de markt en de kerk.
Het marktplein was de plek van handel, nieuws en toevallige ontmoeting... de plek waar je hoorde wat er speelde. De kerk, vaak direct ernaast of erop uitkijkend, was de plek van het collectieve ritueel: de klokken die de dag structureerden, de mis die iedereen samenbracht, ongeacht stand.
Twee vormen van "samen zijn" die elkaar letterlijk in het zicht hielden. Nog steeds is dat duo, kerktoren en marktplein, het herkenningspunt van vrijwel elke Nederlandse binnenstad.
Markt en kerktoren: twee vormen van samen zijn die al eeuwen het hart van de stad bepalen
(klik op afbeelding om te vergroten)
De fabriek breekt het plein open, de kroeg vangt op
Met de industrialisering begon in de 18e, maar vooral sterk doorzette in de 19e eeuw, verschuift overschot van landbouw naar productie. En ontmoeting wordt bijzaak, in elk geval in de officiële planning.
De negentiende-eeuwse stad ordent zich rond de fabriek, niet rond het plein. Arbeiderswijken worden functioneel ingericht: dicht bij het werk, met minimale ruimte voor iets anders dan wonen en werken. Maar juist in die kille functionaliteit ontstaan nieuwe, informele ontmoetingsplekken.
De kroeg wordt de vervanger van het plein, wat de socioloog Ray Oldenburg later een "third place" (derde plek) zou noemen: een plek los van huis en werk waar mensen zich vrij en gelijk voelen. Waar arbeiders na de fabriek samenkomen, waar nieuws en solidariteit zich vormen buiten het zicht van de fabrieksbaas.
Interessant is dat de kerk in deze periode niet verdwijnt, maar meeverhuist. Neem de Nassaukerk in Amsterdam-West, gebouwd in de jaren twintig als "volkskerk" middenin de dichtbebouwde Staatsliedenbuurt, of de parochiekerk Sint-Jozef in een nieuwe arbeiderswijk in 19e-eeuws Gent, die in 1883 bewust centraal in de wijk werd geplaatst tussen fabrieken en arbeidershuizen. De kerk verschuift zo van centrum van de stad naar centrum van de wijk, van stadsbreed naar buurtankerpunt, terwijl de kroeg daarnaast de meer informele ontmoeting opvangt.
Veiligheid krijgt een nieuwe lading ook, niet bescherming tegen buiten, maar beheersing van binnen. Riolering, ventilatie, orde in de chaos van de groeiende stad. De ruimtelijke vertaling is onmiskenbaar: rechte lijnen, functiescheiding, de stad als machine, met de kroeg en de kerk als twee eilandjes van ongeplande nabijheid.
Waar het plein verdwijnt, ontstaan de kroeg en de buurtkerk als nieuwe plekken van verbondenheid
(klik op afbeelding om te vergroten)
De maakbare stad en het buurthuis
Na de 2e wereldoorlog wordt die machine-gedachte compleet. Maakbaarheid wordt zelf een waarde. Zonering, snelwegen, de Bijlmer als ideaal van licht, lucht en ruimte...
Ontmoeting verdwijnt niet, maar wordt ontworpen in plaats van organisch. Het buurthuis is daarvan het symbool: een gebouw dat speciaal is neergezet om te doen wat vroeger vanzelf gebeurde op het plein of in de kroeg.
Jane Jacobs verzette zich hiertegen in The Death and Life of Great American Cities. Ze wees op wat de maakbare stad juist wegplande: de levendige straat, de "eyes on the street", de toevallige ontmoeting die veiligheid en gemeenschap tegelijk creëert, iets wat een aangewezen buurthuis nooit helemaal kan vervangen. Haar kritiek raakt de kern van de vraag die we hier stellen... zijn overschot, veiligheid en ontmoeting nog steeds dezelfde waarden, of veranderen ze inhoudelijk mee met elke periode?
Kun je ontmoeting ontwerpen, of ontstaat een gemeenschap juist op straat?
(klik op afbeelding om te vergroten)
Terug naar de mens, maar met nieuwe vraagstukken
Vanaf de jaren negentig zie je een herwaardering van ontmoeting als expliciete ontwerpwaarde. Placemaking, de stad op ooghoogte, Jan Gehl's aandacht voor de menselijke maat. Het plein komt terug, letterlijk en figuurlijk, en met haar allerlei hybride varianten: de koffiebar met werkplekken, de foodhall als moderne marktplaats, het stadspark als evenemententerrein.
Maar veiligheid en overschot krijgen intussen compleet nieuwe vormen. Veiligheid gaat over klimaatadaptatie en digitale kwetsbaarheid. Overschot gaat niet meer over graan of imposante gebouwen, maar over data, kapitaal, wooncapaciteit. En daar ontstaat een nieuwe ruimtelijke spanning: wie vraagt ruimte, wie wijkt ervoor, en welke infrastructuur verbindt dat nog met elkaar?
Serverparken, distributiecentra en laadpleinen zijn de nieuwe "fabrieken"... zichtbaar in het landschap, maar zelden ontmoetingsplekken. En de ontmoeting zelf verplaatst zich deels naar een plek zonder vierkante meters: de online groep, de app, het forum dat geen plein meer is maar wel dezelfde functie vervult.
Het plein is terug, maar een deel van de ontmoeting heeft de stad inmiddels verlaten
(klik op afbeelding om te vergroten)
Constant of dynamisch?
Als je de vraag zo stelt, dringt het antwoord zich eigenlijk vanzelf op. De onderliggende menselijke behoeften, veiligheid, overschot, ontmoeting, lijken opvallend constant. Wat verandert is deze waarden in een tijdperk betekenen en welke ruimtelijke vorm ze zoeken. Agora en tempel, markt en kerktoren, kroeg en fabriek, buurthuis en snelweg, plein en server... telkens hetzelfde verlangen naar samenkomen, in een andere jas.
Misschien is dat wel de eigenlijke ontdekking. Steden zijn en worden gebouwd op menselijke waarden die telkens een nieuwe ruimtelijke vorm zoeken. Wat zou dat betekenen voor de plekken die we vandaag ontwerpen... bouwen we aan tijdelijke oplossingen voor tijdloze behoeften, of geven we die behoeften juist een vorm die weer decennia meegaat?
Veranderen steden echt, of geven we dezelfde menselijke behoeften telkens een nieuwe ruimtelijke vorm?