Wie over steden nadenkt, kijkt al snel vooruit: naar verdichting, mobiliteit, energie en nieuwe technologieën. Maar om te begrijpen waar steden naartoe bewegen, is het minstens zo nodig om terug te kijken. In deze reeks verken ik de oorsprong van steden. Niet uit nostalgie, maar uit nieuwsgierigheid naar de principes die aan hun ontstaan ten grondslag liggen.
Welke menselijke waarden, angsten en innovaties maakten samenleven op schaal mogelijk? En welke krachten werken sindsdien, vaak onzichtbaar, door in onze straten en systemen? Door het verleden aandachtig mee te nemen, probeer ik het heden scherper te duiden en contouren te schetsen voor een stedelijke toekomst die niet alleen slimmer, maar ook menselijker is.
Een gedeeld antwoord op kwetsbaarheid
Steden zijn geen vanzelfsprekend eindpunt van beschaving, maar een opmerkelijk antwoord op een fundamenteel probleem: menselijke kwetsbaarheid. Toen mensen zich vestigden, verloren ze mobiliteit en flexibiliteit die ze als jagers/verzamelaars hadden, maar wonnen ze iets anders. Door samen te leven op een klein oppervlak konden ze risico’s delen: arbeid, voedsel, bescherming, kennis. Die nabijheid bracht nieuwe gevaren met zich mee: denk aan branden, ziektes, conflicten... Maar blijkbaar woog de gezamenlijke veerkracht zwaarder dan het individuele risico. Steden zijn daarmee geen veilige havens, maar een collectieve gok: alleen zijn we kwetsbaar, samen misschien minder.
De stad als gelaagd systeem:
verleden geeft richting aan heden en toekomst
Dichtheid als katalysator van ordening
Zodra mensen dichter op elkaar leven, verandert alles. Wat in kleine gemeenschappen nog werkt via geheugen en gewoonte, moet op stedelijke schaal worden vastgelegd: maten, afspraken, eigendom, tijd. Administratieve innovaties — het schrift, tellen/boekhouden, plannen — zijn daarom geen luxe, maar een voorwaarde om samenleven op schaal vol te houden.
De Amerikaanse stadshistoricus Lewis Mumford liet (onder meer in zijn boek The City in History) zien dat de stad niet alleen gebouwd werd met stenen, maar ook met regels en symbolen. Tegelijk ontstond hier een spanning die nog steeds voelbaar is: wie registreert en organiseert, krijgt macht. Handwerk voedt de stad, administratie bestuurt haar.
Gestolde waarden en een stad die terugspreekt
Steden zijn meer dan functionele oplossingen; ze zijn gestolde waarden. In straten, pleinen en muren liggen ideeën besloten over samenleven, hiërarchie en zichtbaarheid. Maar zodra die waarden ruimtelijk zijn vastgelegd, krijgen ze een eigen werking. Het mooie is dat je die gelaagdheid en veranderingen in waarden en normen terugziet in de tijdslagen van steden.
De Franse filosoof Henri Lefebvre noemde ruimte daarom geen neutraal decor, maar iets wat ons gedrag mede vormt. Het is daarmee een wisselwerking: menselijk gedrag en ruimtelijke inrichting van steden. De stad is dus zowel menselijke uitvinding als autonome kracht: door ons gemaakt, maar niet volledig door ons beheerst.
Dichtheid dwingt tot ordening: waar mensen samenkomen, ontstaat structuur
Menselijk én onvermijdelijk?
Mijn stadsfilosofische vraag is of steden misschien niet alleen ontstaan uit menselijke keuzes, maar ook uit diepere ordeningsprincipes. Dicht bij elkaar leven vraagt minder energie per ontmoeting en versnelt de uitwisseling van informatie... Iets wat we ook zien in netwerken en natuurlijke systemen.
De stad als fenomeen lijkt daarmee tegelijk cultureel én natuurkundig logisch. Dat maakt haar oorsprong des te interessanter: steden ontstaan waar menselijke kwetsbaarheid samenvalt met efficiëntie van nabijheid. De vraag die dit oproept — en waarmee deze reeks begint — is niet of steden onvermijdelijk zijn, maar hoeveel ruimte we hebben om ze anders te laten worden. Wat sturen we, en wat ontstaat ondanks ons?
In komende maanden keer ik terug naar deze vraag, telkens vanuit één kracht die kern is van stedelijkheid en nog steeds aan steden en stedelijkheid trekt: kwetsbaarheid, administratie, waarden en onderliggende ordening.
Steden dragen hun waarden in steen ...
lang nadat hun makers verdwenen zijn