Welke ruimtelijke positie neemt Nederland in binnen Europa, en wat doen we daar eigenlijk mee?
In 1989 introduceerde de Franse geograaf Roger Brunet een concept dat Europa voor het eerst als samenhangend stedelijk geheel in kaart bracht. Van Manchester en Birmingham, via Londen, de Randstad, de Vlaamse Ruit en het Ruhrgebied, door naar Frankfurt, Zürich en uiteindelijk Milaan en Turijn. Die boog van verstedelijking noemde hij de blauwe banaan.
Een ruggengraat van steden
De cijfers zijn indrukwekkend. Die smalle corridor beslaat minder dan 6% van het EU-grondgebied, maar herbergt bijna een kwart van alle EU-inwoners en produceert een derde van het totale EU-bbp. Economisch hart van een continent, samengebald in één langgerekte boog.
Maar het concept is ook omstreden. Friso de Zeeuw en onderzoek van de Universiteit Utrecht en TU Delft laten zien dat economische prestaties van regio's nauwelijks afhangen van hun ligging in zo'n Europese corridor. Interactie tussen de steden in de banaan is bovendien vaak niet gebaseerd op geografische nabijheid, maar op sectoren en netwerken die dwars door heel Europa lopen.
De blauwe banaan van Europa: Nederstad op het kruispunt van economie, infrastructuur en verstedelijking
En toch. Als ruimtelijk concept, als manier om te kijken naar wat Nederland is en waar het staat, houdt de blauwe banaan zijn kracht. Want Nederland heeft in die corridor een positie opgebouwd. De vraag is of we die positie bewust blijven beheren.
Nederland als scharnierpunt
Nederland bevindt zich niet aan de rand van de blauwe banaan. Het zit in het scharnierpunt. Precies de plek waar de Britse tak, via de Kanaaltunnel en de Noordzeehavens, samenkomt met de continentale as richting Duitsland, Zwitserland en Noord-Italië. Rotterdam, Schiphol, de Betuweroute: dat zijn geen toevalligheden. Het zijn resultaten van een ruimtelijke positie die historisch is gegroeid en bewust is versterkt.
Dat is ook precies de kern van het idee van Nederstad: Nederland functioneert niet als een verzameling losse steden, maar als één samenhangend stedelijk systeem. Een fijnmazig netwerk van Randstad, Brabantstad, Arnhem-Nijmegen, Eindhoven, Zwolle en alles daartussenin. Een land dat op de schaal van Europa werkt als één stedelijk knooppunt. En juist die compactheid, die onderlinge verbondenheid, maakt de positie in de blauwe banaan zo bijzonder.
Ruimtelijke kwaliteiten
Die positie van Nederstad heeft duidelijke sterktes. De multimodale bereikbaarheid van Nederland is in Europa uniek: haven, luchthaven, spoor en weg komen hier samen op een manier die nergens anders zo geconcentreerd is. Daarboven op komt de compactheid van Nederstad zelf: de afstanden zijn kort, de verbindingen zijn dicht, de kennisinfrastructuur is sterk.
Maar diezelfde compactheid is ook een zwakte. Nergens in Europa is de ruimtedruk zo extreem als hier. Wonen, energie, natuur, stikstof en logistiek concurreren op hetzelfde grondgebied. De toenemende ruimteclaims maken dat pijnlijk zichtbaar: wie ontwerpt Nederstad eigenlijk, als iedereen tegelijk aanspraak maakt op dezelfde vierkante meter?
De kansen liggen in de geopolitieke verschuivingen die Europa na 2022 doormaakt. De oorlog in Oekraïne heeft de traditionele handelsroutes via Rusland grotendeels drooggelegd. Daarvoor in de plaats groeit de zogenoemde Middle Corridor: een transportroute per spoor, over zee en over de weg, die vanuit Europa via de Kaukasus en de Kaspische Zee doorloopt naar Centraal-Azië en China. Die route loopt dwars door Oost-Europa... en eindigt in het westen. In Rotterdam. Dat maakt Nederstad niet zomaar een knooppunt in de blauwe banaan, maar potentieel ook het westelijke eindpunt van een nieuwe oost-west-as die Europa opnieuw aan het hertekenen is. Als we die rol actief claimen.
De bedreiging is het spiegelbeeld daarvan. Want diezelfde nieuwe oost-west-as trekt ook andere regio's aan die daar een rol in willen spelen. Polen ontwikkelt zich razendsnel als logistiek knooppunt, mede gevoed door enorme EU-investeringen in infrastructuur en een directe ligging aan die nieuwe corridors. Hamburg aast op een vergelijkbare positie als westelijk toegangspunt. En als de politieke en fysieke verbindingen in de Middle Corridor verder uitrijpen, verschuift het zwaartepunt van de Europese logistiek mogelijk oostwaarts... weg van de Randstad.
Dat is geen ver-van-mijn-bedshow. Het is een ruimtelijk proces dat nu al gaande is, en dat vraagt om bewuste keuzes. Wie zijn positie niet actief verdedigt, verliest haar stilletjes. Niet door een grote klap, maar door de optelsom van kleine verschuivingen die je pas ziet als het te laat is.
Analyse vanuit ruimtelijke kwaliteiten Nederstad
(klik om te vergroten)
Bewust positie nemen
Het gevaar van een concept als de blauwe banaan is dat het een vanzelfsprekendheid suggereert. Alsof onze positie in die Europese corridor er gewoon is, en er ook wel zal blijven. Maar Brunet bedoelde zijn model juist als waarschuwing: posities worden niet gevonden, ze worden gemaakt. En gemist. Hij wilde destijds de Franse autoriteiten wakker schudden, omdat Frankrijk de aansluiting met de Europese kern dreigde te verliezen door ruimtelijk te weinig te kiezen.
Die waarschuwing geldt ook nu, voor Nederland. De compactheid van Nederstad, het feit dat we functioneren als één stedelijk systeem, is geen geografische luxe die vanzelf in stand blijft. Het is een ruimtelijke keuze die voortdurend onderhoud vraagt. In beleid, in investeringen, in ontwerp.
De blauwe banaan is geen mythe en geen zekerheid. Het is meer een spiegel. En wat die spiegel laat zien, is dat Nederland zijn ruimtelijke identiteit niet kan uitbesteden aan de markt, aan de waan van de dag, of aan de logica van afzonderlijke projecten. Ruimtelijk positie nemen is een politieke daad. En die daad begint bij het besef dat Nederstad bestaat... en dat ze een plek inneemt in een groter Europees verhaal.
Daarmee kom ik tot een boeiende stadsfilofische vraag: Hoe zie jij de ruimtelijke positie van Nederland in Europa? En wie zou die positie moeten bewaken?
De ruimtelijke positie van Nederland in Europa is geen vanzelfsprekendheid, maar vraagt om voortdurende keuzes en richting