Wonen in de maat van gisteren

Gepubliceerd op 22 november 2026 om 12:34

Wie rond 1950 door een willekeurige Nederlandse straat liep, kon er vrij zeker van zijn dat achter bijna elke voordeur meerdere mensen woonden, en wie vandaag door diezelfde straat loopt, weet dat achter vier van de tien voordeuren iemand alleen leeft.

Dat is een verschuiving die zich in één mensenleven heeft voltrokken. Bij de volkstelling van 1947 was nog maar zo'n negen procent van alle huishoudens een eenpersoonshuishouden (Mens en Maatschappij, 1992). Begin 2024 was dat veertig procent, en volgens het CBS groeit dat aandeel door naar 44 procent in 2070.

Een kleine nuance hoort daar wel bij. Veertig procent van de huishoudens is iets anders dan veertig procent van de mensen. Wie naar personen kijkt, ziet dat ongeveer één op de vijf Nederlanders alleen woont (CBS). Het blijft een forse groei, want in 1960 was dat nog drie procent. Maar voor de woningmarkt telt vooral het aantal huishoudens, omdat elk huishouden een eigen voordeur nodig heeft.

Over vier op de tien huishoudens die alleen wonen, een woningvoorraad die is gebouwd voor gezinnen...

En waarom bouwen we nu mogelijk voor huishoudens die er over veertig jaar misschien al niet meer zijn...

Kleine huishoudens, grote woningen

Leg je de samenstelling van de huishoudens naast de omvang van de woningen, dan begint het te wringen. Ruim zeven op de tien huishoudens bestaan uit één of twee personen. Tegelijk is meer dan de helft van de woningen groter dan honderd vierkante meter, en heeft maar ongeveer een vijfde minder dan 75 vierkante meter (NOS-dataverhaal op basis van CBS).

Natuurlijk wonen we groter dan in 1950, en dat is een verworvenheid. Onze welvaart is gegroeid en daarmee de wens om ruimer te wonen, met een werkkamer, een logeerkamer, een tuin. Daar is niets mis mee. Waar het schuurt, is dat de kleine huishoudens die kleiner zouden willen wonen dat in de bestaande voorraad vaak simpelweg niet kunnen, en dat de nieuwbouw daar met een procent per jaar maar langzaam verandering in brengt.

Kleine huishoudens, grote woningen: voldoende mogelijkheden voor passend wonen?

>> klik op afbeeldingen voor een grotere weergave

Een golf die door de grafiek trekt

Het wordt pas echt interessant als je naar leeftijd kijkt. De CBS-grafiek met het type huishouden per leeftijd laat over drie momenten een golf zien die door de tijd heen naar rechts schuift (CBS) - zie ook figuur 1 - helemaal onderaan deze blog.

In 1995 zit de grote donkerblauwe bult, de paren met thuiswonende kinderen, rond de dertig tot vijftig jaar. In 2021 is diezelfde generatie opgeschoven en zie je vooral paren zonder thuiswonende kinderen tussen de zestig en vijfenzeventig. Volgens prognose ligt in 2045 de piek rond de vijfenzeventig, en daarachter een brede groene zone van ouderen die alleen wonen.

Het CBS zegt het zonder omwegen: de toekomstige groei van het aantal eenpersoonshuishoudens komt bijna volledig voor rekening van ouderen, met vooral een sterke stijging bij de 75-plussers. Dat zijn dezelfde mensen die in de jaren zeventig, tachtig en negentig hun gezin stichtten.

De huishoudens worden kleiner en ouder, de woningen blijven

De woningen van toen

En voor die gezinnen bouwden we. Al rond 2009 was meer dan de helft van de Nederlandse woningvoorraad gebouwd na 1970, en had ruim zeventig procent van alle woningen vier of meer kamers, merendeels eengezinswoningen (Cijfers over Wonen 2010). De rijtjeswoning met drie slaapkamers en een tuin was het antwoord op de vraag van die tijd, en een goed antwoord ook.

Alleen is de vraag inmiddels veranderd, terwijl het antwoord gewoon is blijven staan. De kinderen zijn uit huis, de partner is soms overleden, en de woning is gebleven. Onderzoek van RIGO uit 2018 liet al zien dat negen op de tien ruim behuisde empty nesters vijf jaar nadat de kinderen vertrokken nog in hetzelfde huis wonen (Binnenlands Bestuur 2018).

Dat is overigens weinig verwijtbaar. Veel ouderen willen wel kleiner wonen, het passende aanbod in hun eigen buurt ontbreekt vaak (Binnenlands Bestuur 2022). En wie zijn hele sociale leven in een dorp of wijk heeft opgebouwd, verhuist niet zomaar naar een appartement aan de andere kant van de stad.

Daarmee ligt de grootste opgave eigenlijk in de voorraad die er al staat. Nieuwbouw voegt jaarlijks maar zo'n procent toe aan het totaal. De woningen waar we in 2050 in wonen, staan voor het overgrote deel nu al... en ze zijn gebouwd voor een samenleving van gezinnen.

De huishoudens veranderen, maar de gezinswoningen blijven staan

PMC's in de maat van gisteren

De bouwwereld denkt in product-markt-combinaties: welk woningtype voor welke doelgroep. Veel van die PMC's dragen nog altijd de logica van de wooncarrière in zich, van starter naar gezin naar doorstromer, met de eengezinswoning als vanzelfsprekend eindstation.

Maar de grootste groeigroep komt in dat rijtje nauwelijks voor: de alleenwonende zeventig- of tachtigplusser... en daarnaast ontbreekt de alleenstaande dertiger die geen gezin heeft of het later sticht.

Herijken is naar mijn mening dus nodig. Wel is het oppassen dat huishoudgrootte de nieuwe rekeneenheid wordt in bouwprogramma's en beleid, met hetzelfde risico als het woningtekort: het getal stuurt, de kwaliteit verdwijnt.

Ik schreef daar eerder over in De ruimte die we wel tellen, maar niet optellen. Een alleenstaande 75-plusser wil lang niet altijd een kleine woning. Eerder een gelijkvloerse woning, een logeerkamer voor de kleinkinderen, en voorzieningen op loopafstand, het liefst nog in de eigen vertrouwde buurt. Een eenpersoonshuishouden is geen eenpersoonswoning.

Van standaard wooncarrière naar woningen die passen bij veranderende levens

Bouwen voor een golf die doortrekt

En dan het lastigste punt. We zetten nu, aan de vooravond van 2027, woningen neer die er over dertig tot veertig jaar nog staan. Als de PMC's worden afgestemd op de golf van 2045, kan het goed zijn dat die golf in 2070 alweer verder is getrokken. Dan hebben we de seniorenwoningen gebouwd voor een generatie die er inmiddels niet meer is. Het zou een nieuw voorbeeld zijn van wat ik eerder permanente oplossingen voor tijdelijke problemen noemde.

Misschien zit het antwoord daarom minder in een nieuwe vaste set PMC's en meer in woningen die mee kunnen bewegen. De Nederlandse architect John Habraken pleitte al decennia geleden voor het scheiden van de drager, de duurzame structuur, en de inbouw, de invulling die mag veranderen (BNI).

Ik gebruikte dat idee eerder voor de stoep en de bezorgrobot, het werkt net zo goed voor de woning. Een woning die zich laat splitsen als de kinderen het huis uit gaan, of samenvoegen als er weer een gezin in komt. Een rijtjeshuis uit 1978 dat met een kleine ingreep een tweede voordeur krijgt. Een appartementengebouw waarvan de plattegronden zonder sloop opnieuw zijn in te delen. Dan wordt de levensloop van de bewoner leidend, in plaats van het moment waarop de woning werd opgeleverd.

Niet bouwen voor één generatie, maar voor veranderende woonbehoeften

Voorbij de mismatch?

De mismatch tussen woningen en huishoudens is eigenlijk een tijdsprobleem. De woningen van de jaren zeventig, tachtig en negentig waren passend voor de huishoudens van toen, en de woningen die we nu bouwen zullen ooit ook weer achterlopen op de huishoudens van later. Dat kunnen we volgens mij niet voorkomen, wel kunnen we het ontwerpen.

Toch gaat het gesprek over PMC's en flexibel bouwen vooral over nieuwbouw, terwijl de mismatch het grootst is in de woningen die er al staan. Daar heb ik zelf geen pasklare oplossingen voor... en juist daarom zou ik graag meer voorbeelden zien van wat er in de bestaande voorraad wél kan.

Wat is er bijvoorbeeld mogelijk voor de particuliere huiseigenaar die met twee of alleen in een rijtjeshuis uit de jaren tachtig woont? Kan die woning gesplitst worden, kan er een tweede voordeur in, een woonunit in de tuin, of een kleinere woning in dezelfde straat? Wat mag er, wat kost het, en wie helpt daarbij?

Bij woningcorporaties liggen de kaarten weer anders. Zij hebben grote aantallen vergelijkbare woningen in bezit, waardoor ze met één aanpak in een hele wijk sneller meters kunnen maken. En een groot deel van hun oudere huurders zou graag passend willen wonen, als het alternatief maar in de buurt ligt en betaalbaar blijft. Sommige corporaties zetten al verhuiscoaches in om die stap kleiner te maken (Aedes), en zulke voorbeelden verdienen het om veel breder gedeeld te worden.

De woningen van 2050 staan er grotendeels al. Blijft de vraag hoe we die voorraad laten meebewegen met de huishoudens van nu, van de golf van 2045, en van 2070 die we vandaag nog helemaal niet kennen?

De woningen van morgen staan er grotendeels al. Hoe laten we ze meebewegen?

>> klik op afbeeldingen voor een grotere weergave